İtalya’daki Baiae’de Roma villaları, hamamlar ve mozaikler suyun altında görülebiliyor. Bu kalıntılar, UNESCO’nun 2001 Sözleşmesi’ndeki bir ilkeyi somutlaştırıyor: Bir eseri veya yapıyı yüzeye çıkarmadan önce bulunduğu yerde koruma olanağı değerlendirilmeli.
Sözleşme, Kasım 2026’da 25. yılına ulaştı. UNESCO bu yıl dönümü için 16 Kasım’da Paris’te uluslararası bir sempozyum düzenledi. Programda araştırma, sualtı alanlarına erişim ve yerel toplulukların koruma çalışmalarına katılımı ele alındı.
Napoli yakınlarındaki antik sayfiye kenti Baiae, bu mirasın nasıl görünebileceğine bir örnek. Roma yerleşiminin bir bölümü, Campi Flegrei’de yer kabuğunun yavaş dikey hareketi olan bradisizm nedeniyle zamanla su altında kaldı. Villalar, hamam yapıları ve mozaik zeminlerin kalıntıları bugün sualtı arkeoloji parkının parçası.
Eserle birlikte bulunduğu yeri de korumak
Sözleşme, kültürel, tarihsel veya arkeolojik nitelik taşıyan ve en az 100 yıldır su altında bulunan insan varlığı izlerini sualtı kültür mirası olarak tanımlıyor. Yerleşimler, yapılar, gemiler ve yükleri bu kapsama giriyor. Bunların arkeolojik ve doğal çevreleri de tanıma dahil.
Bu nedenle yerinde koruma, yani in situ koruma, ilk seçenek olarak değerlendiriliyor. Araştırmacı için tek bir nesne kadar onun yapıyla, çevredeki buluntularla ve peyzajla ilişkisi de önemli. Sualtı parkı, bu ilişkilerin oluştukları ortamda incelenmesine olanak veriyor.
Bu yaklaşım, buluntuların yüzeye çıkarılmasını yasaklamıyor. UNESCO, mirasın korunmasına veya anlaşılmasına önemli katkı sağlayacak çıkarma çalışmalarına izin verilebileceğini belirtiyor. Yüzeye alınan eserlerin uzun vadeli bakımı ve konservasyonu sağlanmalı; çalışma suyun dışında da devam ediyor.
Baiae’de arkeolojik kalıntılarla deniz çevresi birlikte korunuyor. 2002’de kurulan parkta erişim kuralları bölgelere göre değişiyor. İzin verilen alanlarda rehberli dalış yapılabiliyor. Böylece ziyaretçiler antik yapıları sualtındaki çevreleriyle görebiliyor; araştırma ve koruma gereklilikleri önceliğini koruyor.
Kaynaklar: UNESCO · 25th anniversary; UNESCO · Preservation principles; UNESCO · 2001 Convention; Ministero della Cultura · Progetto Amphitrite
